Krunska 38, Vračar, Beograd | +381 60 11 11 111
Krunska 38, Vračar, Beograd | +381 60 11 11 111
Infertilitet, odnosno bračna neplodnost, predstavlja nemogućnost ostvarivanja trudnoće nakon godinu dana redovnih nezaštićenih odnosa. Kod žena starijih od 35 godina savetuje se ranije javljanje lekaru, najčešće nakon šest meseci pokušavanja, jer plodnost sa godinama prirodno opada.
Infertilitet je mnogo češći problem nego što većina ljudi misli. Prema procenama Svetske zdravstvene organizacije (WHO), približno jedna od šest osoba reproduktivnog uzrasta tokom života ima problem sa plodnošću.
Važno je razumeti da infertilitet nije isključivo „ženski problem“. Uzrok može biti kod žene, muškarca, kod oba partnera ili nekada ostaje neobjašnjen uprkos urednim analizama.
Infertilitet se deli na:
Odnosi se na situaciju kada trudnoća nikada ranije nije ostvarena.
Podrazumeva otežano ostvarivanje nove trudnoće nakon jedne ili više prethodnih trudnoća.
Mnogi parovi iznenade se kada se problem sa plodnošću pojavi tek pri pokušaju druge trudnoće, iako ranije nisu imali poteškoće.
Da bi do trudnoće došlo prirodnim putem, potrebno je da više procesa funkcioniše pravilno i istovremeno.
Proces uključuje:
Ako je bilo koji deo ovog procesa poremećen, trudnoća može biti otežana ili onemogućena.
Mnogi parovi ne znaju kada je pravo vreme za pregled. Iako trudnoća kod nekih nastupi brzo, kod drugih može biti potrebno više vremena.
Pregled se savetuje:
Takođe, pregled ima smisla i ranije ako postoje poznati faktori rizika.
Rano javljanje lekaru povećava mogućnost pravovremene dijagnostike i uspešnog lečenja.
Godine predstavljaju jedan od najvažnijih faktora kada je reč o plodnosti, naročito kod žena.
Ženska plodnost počinje postepeno da opada nakon 35. godine, dok se nakon 40. godine šanse za spontanu trudnoću značajno smanjuju. Razlog nije samo manji broj jajnih ćelija, već i njihov kvalitet.
Na primer:
Sa godinama raste i rizik od:
Kod muškaraca plodnost takođe može opadati sa godinama, mada sporije nego kod žena. Nakon 40–50. godine mogu se smanjiti kvalitet spermatozoida, pokretljivost i genetski kvalitet sperme.
Problemi sa plodnošću kod žena mogu imati više različitih uzroka.
Najčešći uzrok ženskog infertiliteta jesu poremećaji ovulacije.
Ovulacija predstavlja oslobađanje jajne ćelije iz jajnika. Ako ovulacija izostaje ili nije redovna, trudnoća je znatno teže ostvariva.
Najčešći uzroci poremećaja ovulacije uključuju:
Odnosi se na smanjen broj i kvalitet jajnih ćelija.
Najčešće je povezana sa godinama, ali može nastati i ranije zbog:
AMH analiza često se koristi za procenu ovarijalne rezerve.
Endometrioza je stanje kod kojeg tkivo slično sluzokoži materice raste van materice.
Može izazvati:
Procenjuje se da značajan broj žena sa endometriozom ima poteškoće sa plodnošću.
Jajovodi imaju ključnu ulogu u susretu spermatozoida i jajne ćelije.
Njihova neprohodnost može nastati zbog:
Određene promene u materici mogu otežati implantaciju embriona ili razvoj trudnoće.
To uključuje:
Kod muškaraca je najčešći problem promenjen kvalitet sperme.
To može uključivati:
Varikokela predstavlja proširenje vena oko testisa i jedan je od čestih uzroka muškog infertiliteta.
Može negativno uticati na:
Hormoni imaju ključnu ulogu u proizvodnji spermatozoida.
Problemi sa hipofizom, hipotalamusom ili testosteronom mogu uticati na plodnost.
Određene infekcije mogu dovesti do oštećenja ili blokade puteva kroz koje prolazi sperma.
Na kvalitet sperme mogu uticati:
Kod određenog broja parova svi nalazi mogu biti uredni, ali trudnoća i dalje izostaje. Ovakva situacija naziva se neobjašnjeni infertilitet. To ne znači da problem ne postoji, već da ga trenutne dijagnostičke metode ne mogu jasno identifikovati. Važno je znati da i kod neobjašnjenog infertiliteta trudnoća može biti ostvarena prirodnim putem ili uz odgovarajuće terapije i procedure.
Dijagnostika obično uključuje oba partnera i sprovodi se postepeno.
Najčešće uključuju:
| Analiza | Šta pokazuje |
|---|---|
| Ginekološki pregled | Opšte stanje reproduktivnih organa |
| Ultrazvuk | Izgled jajnika i materice |
| Hormonski status | Hormonsku ravnotežu i ovulaciju |
| AMH analiza | Ovarijalnu rezervu |
| HSG / HyCoSy | Prohodnost jajovoda |
| Histeroskopija | Pregled unutrašnjosti materice |
| Laparoskopija | Dijagnostiku endometrioze i priraslica |
| Analiza | Šta pokazuje |
|---|---|
| Spermogram | Broj, pokretljivost i oblik spermatozoida |
| Hormonske analize | Hormonalne poremećaje i nivo reproduktivnih hormona |
| Ultrazvuk testisa | Varikokelu i druge promene na testisima |
| Genetske analize | Određene hromozomske i genetske poremećaje |
Na plodnost ne utiču samo reproduktivni organi i hormoni. Brojni faktori svakodnevnog života mogu uticati na kvalitet jajnih ćelija, spermatozoida, ovulaciju i hormonsku ravnotežu, zbog čega predstavljaju važan deo procene reproduktivnog zdravlja i kod žena i kod muškaraca.
Pušenje je jedan od najznačajnijih faktora rizika za smanjenu plodnost. Hemikalije iz duvanskog dima mogu negativno uticati na kvalitet jajnih ćelija i ubrzati smanjenje ovarijalne rezerve kod žena. Kod muškaraca pušenje može smanjiti broj i pokretljivost spermatozoida, ali i povećati oštećenja njihove DNK. Takođe, pokazano je da pušenje može smanjiti uspešnost procedura asistirane reprodukcije poput IVF-a.
Prekomerna konzumacija alkohola može poremetiti hormonsku ravnotežu i reproduktivnu funkciju. Kod žena alkohol može uticati na regularnost ciklusa i ovulaciju, dok kod muškaraca može dovesti do smanjenja nivoa testosterona i lošijeg kvaliteta sperme. Iako povremena i umerena konzumacija najčešće nema veliki uticaj, parovima koji pokušavaju da ostvare trudnoću često se savetuje ograničenje alkohola.
Telesna težina ima važnu ulogu u radu reproduktivnog sistema. Gojaznost može biti povezana sa hormonskim disbalansom, insulinskom rezistencijom i poremećajima ovulacije, dok izrazita pothranjenost i restriktivne dijete mogu dovesti do izostanka menstrualnih ciklusa i smanjene proizvodnje reproduktivnih hormona. Kod muškaraca višak telesne težine može negativno uticati na testosteron i kvalitet spermatozoida.
Određene polno prenosive infekcije mogu izazvati trajna oštećenja reproduktivnih organa ukoliko se ne otkriju i ne leče na vreme. Posebno se izdvajaju hlamidija i gonoreja, koje mogu dovesti do zapaljenja male karlice, stvaranja priraslica i oštećenja jajovoda. Problem je što ove infekcije često mogu prolaziti bez izraženih simptoma, pa se nekada otkriju tek tokom ispitivanja infertiliteta.
Stres retko predstavlja jedini uzrok infertiliteta, ali može doprineti problemu. Dugotrajan stres može uticati na:
Pored fizičkog aspekta, infertilitet može imati značajan emocionalni uticaj. Mnogi parovi prolaze kroz:
Zbog toga su podrška, edukacija i otvorena komunikacija važan deo celokupnog procesa lečenja.
Izloženost određenim hemikalijama i toksinima može imati negativan efekat na reproduktivno zdravlje. To uključuje pesticide, teške metale, industrijske hemikalije i pojedine vrste zračenja. Profesionalna izloženost ovim supstancama posebno je važna kod osoba koje rade u industriji, poljoprivredi ili hemijskom sektoru, jer može uticati na kvalitet jajnih ćelija i spermatozoida.
Umerena fizička aktivnost uglavnom pozitivno utiče na hormonsku ravnotežu i opšte zdravlje, ali ekstremni treninzi mogu imati suprotan efekat. Kod žena intenzivno vežbanje, naročito uz nizak procenat telesne masti, može dovesti do poremećaja ciklusa i izostanka ovulacije. Sa druge strane, potpuna fizička neaktivnost povećava rizik od metaboličkih poremećaja i gojaznosti, koji takođe mogu negativno uticati na plodnost.
Zbog toga su podrška, edukacija i otvorena komunikacija važan deo celokupnog procesa lečenja.
Lečenje infertiliteta zavisi od uzroka problema, godina partnera, trajanja infertiliteta i rezultata dijagnostike. Cilj terapije nije samo ostvarivanje trudnoće, već i pronalaženje pristupa koji je najbezbedniji i najefikasniji za konkretan par. Zbog toga se plan lečenja uvek pravi individualno, nakon detaljne procene oba partnera.
Kod nekih parova trudnoća se može ostvariti nakon korekcije životnih navika ili jednostavnijih terapija, dok je kod drugih potrebno uključivanje metoda asistirane reprodukcije.
Kod određenog broja parova promene životnih navika mogu značajno poboljšati reproduktivno zdravlje, naročito kada postoje faktori poput gojaznosti, pušenja, fizičke neaktivnosti ili metaboličkih poremećaja. Regulacija telesne težine može doprineti uspostavljanju pravilnije ovulacije kod žena, dok kod muškaraca može pozitivno uticati na kvalitet spermatozoida i nivo testosterona. Takođe, preporučuju se prestanak pušenja, smanjenje alkohola, uravnotežena ishrana i redovna fizička aktivnost, jer svi ovi faktori mogu uticati na hormonsku ravnotežu i plodnost.
Kod žena koje imaju poremećaje ovulacije mogu se koristiti lekovi koji podstiču sazrevanje i oslobađanje jajne ćelije. Ova terapija se najčešće primenjuje kod sindroma policističnih jajnika (PCOS), neredovnih ciklusa i određenih hormonskih poremećaja. Tokom terapije ultrazvučno se prati rast folikula kako bi se procenio trenutak ovulacije i smanjio rizik od komplikacija. U određenim slučajevima stimulacija ovulacije kombinuje se sa tempiranim odnosima ili intrauterinom inseminacijom.
Hirurško lečenje može biti potrebno kada postoje anatomske ili strukturne promene koje otežavaju trudnoću. To uključuje endometriozu, priraslice, polipe, miome ili neprohodnost jajovoda. Kod muškaraca se operativno može lečiti varikokela, odnosno proširenje vena oko testisa koje može uticati na kvalitet sperme. Danas se veliki broj ovih procedura izvodi minimalno invazivnim tehnikama, najčešće laparoskopski ili histeroskopski, što omogućava precizniji zahvat i kraći oporavak.
Intrauterina inseminacija (IUI) predstavlja proceduru tokom koje se prethodno obrađeni i koncentrisani spermatozoidi plasiraju direktno u matericu u vreme ovulacije. Na taj način povećava se broj spermatozoida koji dolaze u kontakt sa jajnom ćelijom. Procedura je relativno jednostavna, traje kratko i obično ne zahteva anesteziju. IUI se najčešće koristi kod blažih poremećaja spermograma, problema sa ovulacijom, neobjašnjenog infertiliteta ili određenih problema sa cervikalnim faktorom.
Vantelesna oplodnja (IVF) podrazumeva oplodnju jajne ćelije van tela, u laboratorijskim uslovima. Proces obično počinje hormonskom stimulacijom jajnika kako bi se dobio veći broj jajnih ćelija. Nakon toga se jajne ćelije aspiriraju iz jajnika i u laboratoriji spajaju sa spermatozoidima. Kada dođe do oplodnje i razvoja embriona, jedan ili više embriona vraćaju se u matericu. IVF se najčešće preporučuje kod težih oblika infertiliteta, neprohodnih jajovoda, izraženijeg muškog faktora, endometrioze ili nakon neuspeha drugih metoda lečenja.
ICSI (intracitoplazmatska injekcija spermatozoida) predstavlja posebnu IVF tehniku kod koje embriolog direktno ubacuje jedan spermatozoid u jajnu ćeliju pomoću mikroskopskih instrumenata. Ova metoda se najčešće koristi kod izrazito lošeg spermograma, veoma malog broja spermatozoida ili prethodnih neuspešnih IVF pokušaja. ICSI je značajno unapredio mogućnosti lečenja muškog infertiliteta i danas predstavlja jednu od najčešće korišćenih metoda asistirane reprodukcije.
Savremene metode lečenja infertiliteta danas se sprovode uz pažljivo praćenje pacijenata i uglavnom imaju dobar bezbednosni profil. Ipak, kao i kod drugih medicinskih procedura, određeni rizici i komplikacije mogu postojati, posebno kod hormonske stimulacije i procedura asistirane reprodukcije.
Kod terapija koje stimulišu ovulaciju ili tokom IVF procedure postoji povećana mogućnost blizanačke ili višeplodne trudnoće. Iako mnogi parovi to doživljavaju kao pozitivan ishod, višeplodne trudnoće nose povećan rizik od prevremenog porođaja, komplikacija tokom trudnoće i niže porođajne težine beba. Upravo zbog toga se danas u velikom broju slučajeva preporučuje transfer manjeg broja embriona kako bi se smanjili rizici za majku i trudnoću.
OHSS predstavlja reakciju jajnika na hormonsku stimulaciju tokom IVF procesa. U blažim slučajevima može izazvati nadutost, bolove i osećaj pritiska u stomaku zbog uvećanja jajnika. Teži oblici su mnogo ređi, ali mogu dovesti do značajnog zadržavanja tečnosti i zahtevati bolničko lečenje. Zahvaljujući savremenim protokolima stimulacije i pažljivom praćenju pacijentkinja, ozbiljni oblici OHSS-a danas su znatno ređi nego ranije.
Kod žena koje imaju oštećenje jajovoda ili određene faktore rizika postoji blago povećana mogućnost vanmaterične trudnoće, uključujući i nakon IVF procedure. Vanmaterična trudnoća nastaje kada se embrion implantira van materice, najčešće u jajovodu, i zahteva pravovremeno dijagnostikovanje i lečenje.
Lečenje infertiliteta može biti emocionalno veoma zahtevno, naročito kada je potrebno više pokušaja ili kada terapija ne dovede odmah do trudnoće. Mnogi parovi tokom procesa prolaze kroz periode stresa, anksioznosti, frustracije i emocionalnog iscrpljenja. Zbog toga je, pored medicinskog lečenja, važna i psihološka podrška, otvorena komunikacija sa partnerom i realna očekivanja tokom procesa terapije.
Iako nije moguće uticati na sve faktore, određene navike mogu pozitivno uticati na plodnost.
Preporučuje se:
Kod muškaraca može pomoći i:
Ne. U velikom broju slučajeva trudnoća jeste moguća — prirodnim putem, uz terapiju ili uz metode asistirane reprodukcije.
Danas postoje brojne dijagnostičke i terapijske mogućnosti koje mnogim parovima omogućavaju da ostvare trudnoću, čak i nakon dužeg perioda pokušavanja.
Najvažnije je da se problem ne ignoriše i da se stručna pomoć potraži na vreme.
Ne. Dosadašnja istraživanja ne pokazuju da pravilna upotreba kontracepcije trajno smanjuje plodnost.
Može. Neliječena hlamidija može izazvati zapaljenje male karlice i oštećenje jajovoda.
Da. Sa godinama može opasti kvalitet spermatozoida i povećati rizik od genetskih promena.
Ne uvek. Kod određenog broja parova svi nalazi mogu biti uredni, ali trudnoća ipak izostaje.
Ne postoji metoda koja garantuje trudnoću iz prvog pokušaja. Uspeh zavisi od više faktora, naročito od godina žene i uzroka infertiliteta.
U nekim slučajevima može. Hormonski poremećaji, stres, gojaznost ili određene infekcije nekada mogu biti reverzibilni uz odgovarajuće lečenje.
Nije uvek moguće sprečiti infertilitet, ali zdrave životne navike, zaštita od polno prenosivih infekcija i pravovremeni pregledi mogu pomoći u očuvanju reproduktivnog zdravlja.